Inhoud: Sosialisme, Kommunisme, Welvaartsverdeling, Voetnotas
Sosialisme word meestal met welvaartsverdeling verwar. Hier volg ‘n kort verduideliking om die verskil tussen kapitalisme, welvaarsverdeling, sosialisme en kommunisme te verduidelik:
- Kapitalisme: Jy besit ‘n koei. Jy verkoop die melk om jou besigheid te groei sodat jy meer melk kan verkoop. Jy besluit of jy van jou melk gratis wil weggee en aan wie.
- Welvaartsverdeling: Jy besit die koei, maar betaal belasting sodat die staat ook melk aan ander mense kan voorsien.
- Sosialisme: Die koei word deur die staat of gemeenskap besit en die melkproduksie word gesamentlik beheer.
- Kommunisme:
- Teoreties: Die koei behoort gesamentlik aan almal. Elkeen dra volgens sy vermoë by en ontvang melk volgens sy behoefte.
- In praktyk: Die staat sê die koei behoort aan almal, maar ’n klein groepie besluit wie melk kry, wie die koei oppas, en wie stilbly.
Sosialisme
Sosialisme is ’n ekonomiese stelsel of ideologie waar die staat of gemeenskap die belangrikste produksiemiddele beheer of besit. Dit sluit dinge in soos:
- myne
- kragopwekking
- spoorweë
- banke
- groot nywerhede
Dit is die idee dat rykdom nie hoofsaaklik deur private eienaars opgehoop moet word nie, maar dat produksie tot voordeel van die hele samelewing bestuur moet word.
Kenmerke:
- Minder private eienaarskap van produksiemiddele
- Meer kollektiewe beheer (dikwels deur die staat)
- Dikwels meer sentrale beplanning
- Fokus op ekonomiese gelykheid en ‘n meer gelyke verdeling van welvaart
Voorbeelde:
- Kuba: ‘n Kommunistiese eenpartystaat met ‘n oorwegend sosialistiese, staatsbeheerde ekonomie.
- Soviet Unie: ‘n Kommunistiese eenpartystaat met sentraal beplande staatsosialisme.
- China onder Mao Zedong: ‘n Kommunistiese staat met ‘n sentraal beplande sosialistiese ekonomie.
- China vandag: ‘n Gemengde ekonomiese model met sterk staatsbeheer, maar ook private ondernemings en markmeganismes.
Kommunisme
Die bekende kommunistiese beginsel is:
“Van elkeen volgens sy vermoë, aan elkeen volgens sy behoefte.”
Dit kom uit Karl Marx se Critique of the Gotha Programme (1875).
Kommunisme is ‘n politieke en ekonomiese ideologie wat streef na ‘n klaslose samelewing waarin die produksiemiddele (soos fabrieke, myne, grond en groot ondernemings) gesamentlik deur die gemeenskap besit word, eerder as deur private individue. Die ideaal is dat daar nie ryk en arm klasse sal wees nie en dat elkeen volgens sy vermoë sal bydra en volgens sy behoefte sal ontvang. In die teorie behoort daar uiteindelik selfs nie meer ‘n staat nodig te wees nie, aangesien die gemeenskap self sy sake sal bestuur.
In die praktyk het kommunistiese regerings egter tipies ‘n sterk sentrale regering gevestig wat die ekonomie beheer, produksie beplan en hulpbronne verdeel. Dit het dikwels gelei tot groot staatsbeheer, beperkte ekonomiese vryheid en die konsentrasie van mag in die hande van ‘n klein regerende groep.
Welvaartsverdeling
Welvaartsverdeling is nie noodwendig sosialisme nie. Dit kan binne ‘n kapitalistiese ekonomie plaasvind waar private individue en ondernemings steeds die produksiemiddele besit, maar die staat belasting gebruik om welvaart te herverdeel.
Hier bly die ekonomie meestal kapitalisties:
- private maatskappye besit besighede
- mense kan ryk word
- markkragte bepaal pryse
- entrepreneurskap word aangemoedig
Maar die staat vat belasting en herverdeel ’n deel daarvan om ’n veiligheidsnet te skep:
- pensioene
- werkloosheidsvoordele
- gratis of gesubsidieerde gesondheidsorg
- gratis onderwys
- behuisingsubsidies
- kinderondersteuning
Kenmerke:
- Private eienaarskap bly
- Markekonomie bly
- Hoër belasting om sosiale programme te finansier
- Fokus op gelyke geleenthede eerder as totale gelyke uitkomste
Voorbeelde:
- Swede
- Noorweë
- Denemark
- Amerika[1]
Hierdie lande is nie sosialisties in die klassieke sin nie — hulle het sterk private markte, maar groot welvaartstate.
Voetnotas
[1] Selfs Amerika kan as ‘n land beskou word waar welvaart verdeel word. Ongeveer 62% van die Amerikaanse begroting bestaan uit maatskaplike uitgawes:
| Kategorie | % van begroting |
|---|---|
| Social Security (pensioene en ongeskiktheid) | 23% |
| Medicare (mediese sorg vir bejaardes) | 14% |
| Health (onder andere Medicaid) | 14% |
| Income Security (inkomste-ondersteuning) | 10% |
| Education, Training and Social Services | 1% |
| Totaal | 62% |
Uit die Amerikaanse Tesourie se FY2025-uitgaweverslag: